Bệnh vảy nến và ô nhiễm môi trường: Người bệnh cần biết gì để bảo vệ làn da?

Bệnh vảy nến là một bệnh viêm da mạn tính do sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, rối loạn miễn dịch và các yếu tố môi trường. Trong những năm gần đây, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy ô nhiễm môi trường, khói thuốc lá, tia cực tím, bụi mịn và các hóa chất độc hại có thể góp phần khởi phát hoặc làm bệnh vảy nến trở nên nặng hơn.¹

Da – hàng rào bảo vệ đầu tiên trước môi trường

Da là cơ quan lớn nhất của cơ thể và cũng là tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại các tác nhân từ môi trường. Mỗi ngày, làn da phải tiếp xúc với nhiều yếu tố có khả năng gây hại như:

• Tia cực tím (UV) từ ánh nắng mặt trời
• Khói thuốc lá
• Khí thải giao thông, đặc biệt là khí thải diesel
• Ozon tầng thấp (O₃)
• Bụi mịn và các chất ô nhiễm trong không khí
• Kim loại nặng và một số hóa chất công nghiệp¹

Khi tiếp xúc kéo dài với các tác nhân này, da có thể tạo ra quá nhiều các gốc tự do hay còn gọi là các chất oxy hóa phản ứng (Reactive Oxygen Species – ROS). Nếu lượng ROS vượt quá khả năng bảo vệ tự nhiên của cơ thể, tình trạng “stress oxy hóa” sẽ xảy ra. Đây được xem là một trong những cơ chế quan trọng góp phần thúc đẩy quá trình viêm và tổn thương da.¹

Mối liên hệ giữa stress oxy hóa và bệnh vảy nến

Nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh nhân vảy nến có dấu hiệu stress oxy hóa cao hơn so với người khỏe mạnh. Các chỉ số phản ánh tổn thương oxy hóa, đặc biệt là malondialdehyde (MDA) – một sản phẩm của quá trình peroxy hóa lipid – thường tăng cao trong máu và mô da của người bệnh.² ³

Đồng thời, hoạt động của các hệ thống chống oxy hóa tự nhiên như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase có xu hướng suy giảm ở nhiều bệnh nhân vảy nến. Điều này khiến cơ thể khó kiểm soát tình trạng viêm kéo dài.³

Các nghiên cứu cũng ghi nhận rằng stress oxy hóa có thể xuất hiện từ rất sớm, thậm chí trước khi hình thành các mảng tổn thương vảy nến điển hình trên da.³ Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng stress oxy hóa không phải là nguyên nhân duy nhất gây bệnh mà chỉ là một mắt xích trong cơ chế bệnh sinh phức tạp của vảy nến.

Ô nhiễm môi trường có thể làm bệnh vảy nến nặng hơn như thế nào?

Các chất ô nhiễm không khí có khả năng làm suy giảm chức năng hàng rào bảo vệ da. Khi hàng rào này bị tổn thương, da dễ mất nước hơn, nhạy cảm hơn với các tác nhân kích thích và dễ xảy ra phản ứng viêm.¹

Một số nghiên cứu cho thấy ô nhiễm không khí có thể:

• Làm tăng tình trạng viêm da
• Kích hoạt hoặc làm nặng thêm các bệnh da mạn tính
• Gây tổn thương DNA tế bào
• Thúc đẩy quá trình lão hóa da
• Làm tăng mức độ stress oxy hóa¹ ⁵

Ở người mắc vảy nến, những tác động này có thể góp phần làm bệnh bùng phát hoặc kéo dài thời gian lành tổn thương.

Ngoài ra, khói thuốc lá được xem là một trong những yếu tố môi trường có bằng chứng tương đối rõ ràng liên quan đến nguy cơ mắc và mức độ nặng của bệnh vảy nến. Người hút thuốc hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc thụ động thường có nguy cơ bệnh nặng hơn và đáp ứng điều trị kém hơn.

Ánh nắng mặt trời: có lợi nhưng không phải lúc nào cũng tốt

Nhiều người bệnh nhận thấy các tổn thương vảy nến cải thiện khi tiếp xúc ánh nắng ở mức độ hợp lý. Điều này phù hợp với thực tế rằng quang trị liệu bằng tia UVB hiện nay vẫn là một phương pháp điều trị được sử dụng rộng rãi trong da liễu.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là phơi nắng càng nhiều càng tốt.

Tiếp xúc quá mức với tia UV có thể gây:

• Cháy nắng
• Tổn thương DNA tế bào
• Lão hóa da sớm
• Tăng nguy cơ ung thư da¹

Một số nghiên cứu còn cho thấy khi tia UV kết hợp với các chất ô nhiễm như ozon hoặc bụi mịn, tác động gây hại lên da có thể mạnh hơn so với từng yếu tố riêng lẻ.⁶

Do đó, người bệnh vảy nến nên tiếp xúc ánh nắng một cách hợp lý theo hướng dẫn của bác sĩ thay vì tự ý phơi nắng kéo dài.

Tuổi tác và ô nhiễm: vì sao người lớn tuổi cần chú ý hơn?

Theo thời gian, khả năng chống oxy hóa tự nhiên của cơ thể suy giảm. Đồng thời, cấu trúc collagen và các thành phần nâng đỡ của da cũng dần bị tổn thương.¹ ⁵

Vì vậy, ở người lớn tuổi:

• Da phục hồi chậm hơn sau tổn thương
• Hàng rào bảo vệ da suy yếu hơn
• Tác động của ô nhiễm môi trường dễ tích lũy hơn
• Nguy cơ bùng phát các bệnh da mạn tính có thể tăng lên

Điều này giải thích vì sao việc bảo vệ da trước các yếu tố môi trường ngày càng trở nên quan trọng khi tuổi tác tăng cao.

Người bệnh vảy nến cần làm gì?

Mặc dù không thể tránh hoàn toàn ô nhiễm môi trường, người bệnh có thể chủ động giảm các yếu tố nguy cơ bằng những biện pháp đơn giản sau:

1. Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá

• Không hút thuốc lá.
• Tránh môi trường có nhiều khói thuốc.
• Nếu đang hút thuốc, nên xây dựng kế hoạch cai thuốc càng sớm càng tốt.

Đây là một trong những biện pháp có lợi nhất cho cả bệnh vảy nến và sức khỏe tổng thể.

2. Bảo vệ da trước ô nhiễm không khí

• Rửa mặt và tắm sau khi tiếp xúc nhiều với bụi bẩn.
• Sử dụng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ.
• Dưỡng ẩm đều đặn để duy trì hàng rào bảo vệ da.
• Che chắn da khi ra ngoài trong môi trường ô nhiễm.

3. Tiếp xúc ánh nắng hợp lý

• Không phơi nắng quá lâu.
• Tránh thời điểm nắng gắt.
• Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng các biện pháp “tắm nắng chữa vảy nến”.

4. Duy trì lối sống chống viêm

Nhiều nghiên cứu cho thấy lối sống lành mạnh giúp kiểm soát bệnh tốt hơn:

• Ngủ đủ giấc
• Kiểm soát căng thẳng
• Tập thể dục đều đặn
• Duy trì cân nặng hợp lý
• Ăn nhiều rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu chất chống oxy hóa

5. Tuân thủ điều trị

Hiện nay chưa có bằng chứng cho thấy chỉ cần tránh ô nhiễm là có thể điều trị khỏi bệnh vảy nến. Người bệnh cần:

• Tái khám đúng hẹn
• Dùng thuốc theo chỉ định
• Không tự ý ngừng điều trị khi triệu chứng cải thiện

Kết luận

Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy ô nhiễm môi trường, khói thuốc lá, tia cực tím và các yếu tố gây stress oxy hóa có thể góp phần làm tổn thương hàng rào bảo vệ da và thúc đẩy quá trình viêm ở bệnh vảy nến.¹ ³ ⁴ Tuy nhiên, vảy nến là bệnh lý đa yếu tố và không thể quy hoàn toàn cho một nguyên nhân duy nhất.

Mặc dù vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định chính xác vai trò của từng chất ô nhiễm trong quá trình khởi phát và tiến triển bệnh, việc giảm tiếp xúc với các yếu tố có hại từ môi trường, kết hợp chăm sóc da đúng cách và tuân thủ điều trị, vẫn là những biện pháp quan trọng giúp người bệnh kiểm soát vảy nến hiệu quả hơn.

Tài liệu tham khảo

1. Valacchi G, et al. Cutaneous Responses to Environmental Stressors. Annals of the New York Academy of Sciences.
2. Ayala A, Muñoz MF, Argüelles S. Lipid Peroxidation: Production, Metabolism, and Signaling Mechanisms of Malondialdehyde and 4-Hydroxy-2-Nonenal. Oxidative Medicine and Cellular Longevity. 2014.
3. Kadam DP, et al. Role of Oxidative Stress in Various Stages of Psoriasis. Indian Journal of Clinical Biochemistry. 2010;25(4):388–392.
4. Goldminz AM, et al. NF-κB: an Essential Transcription Factor in Psoriasis. Journal of Dermatological Science. 2013;69(2):89–94.
5. Kruk J, Duchnik E. Oxidative Stress and Skin Diseases: Possible Role of Physical Activity. Asian Pacific Journal of Cancer Prevention. 2014.
6. Burke KE, Wei H. Synergistic Damage by UVA Radiation and Pollutants. Toxicology and Industrial Health. 2009;25(4–5):219–224.